Medische aandoeningen die haaruitval kunnen veroorzaken

Een klein aantal medische aandoeningen houdt daadwerkelijk verband met haaruitval. Het herkennen van het patroon dat elke aandoening doorgaans veroorzaakt, is nuttiger dan een lijst met mogelijke ziekten als diagnose te beschouwen. De categorieën waarvoor echt bewijs bestaat, zijn schildklieraandoeningen, auto-immuunziekten zoals alopecia areata en lupus, bloedarmoede door ijzertekort en andere tekorten aan voedingsstoffen, en allerlei ziekten, medicijnen en gebeurtenissen in het leven die een tijdelijke periode van haaruitval kunnen veroorzaken, telogeen effluvium genoemd. Wat een medische oorzaak doorgaans onderscheidt van gewone patroonhaaruitval, is de vorm van de haaruitval zelf, samen met wat er op dat moment nog meer in het lichaam speelt. Een arts kijkt naar die combinatie; je kunt dit niet veilig zelf vaststellen aan de hand van alleen een lijst.

• Diffuse uitdunning over de hele hoofdhuid, plotselinge plukken haar en duidelijk afgebakende kale plekken wijzen op verschillende mogelijke verklaringen. Het patroon is dus net zo belangrijk als de hoeveelheid haar die uitvalt.
• Schildklieraandoeningen en bloedarmoede door ijzertekort worden allebei erkend als oorzaken van dunner wordend haar. Meestal gaat dit samen met vermoeidheid en andere klachten, in plaats van dat het op zichzelf voorkomt.
• Alopecia areata en lupus zijn auto-immuunoorzaken met verschillende patronen: bij alopecia areata ontstaan ronde plekken ter grootte van een munt, terwijl lupus gepaard kan gaan met huiduitslag op de hoofdhuid of bijwerkingen van medicijnen.
• Veel ziekten, medicijnen en gebeurtenissen in het leven leiden via hetzelfde mechanisme tot haaruitval: telogeen effluvium. Dit begint ongeveer drie maanden na de aanleiding en trekt meestal vanzelf weg.
• Haaruitval die samengaat met andere nieuwe klachten, littekenvorming of duidelijk afgebakende plekken kun je beter laten controleren dan afwachten.

Gewone haaruitval of een teken van iets anders?

Iedereen verliest voortdurend haren als onderdeel van de normale groeicyclus. Het belangrijke getal is daarom geen vast dagelijks aantal, maar een verandering ten opzichte van wat voor jou normaal is. Een haarborstel waar plotseling veel meer haar in zit dan voorheen, of een doucheputje dat vaker ontstopt moet worden, is een betrouwbaarder signaal dan proberen haren te tellen.

De vorm van de verandering zegt ook iets. Diffuus dunner wordend haar, gelijkmatig verspreid over de hoofdhuid, een plotselinge pluk haar die onder de douche uitvalt, een duidelijk afgebakende kale plek met een scherpe rand en een langzaam terugtrekkende haarlijn of kruin zijn verschillende verschijningsvormen. Het is de moeite waard om het verschil tussen dagelijkse haaruitval en echte patroonhaaruitval te begrijpen voordat je de mogelijke oorzaak probeert te achterhalen.

Haaruitval die samengaat met andere veranderingen, zoals aanhoudende vermoeidheid, onverklaarbare gewichtsverandering, gewrichtspijn of nieuwe huidklachten, is een sterkere reden om naar een medische oorzaak te kijken dan dunner wordend haar op zichzelf. Haaruitval op zichzelf komt vaak voor en wordt meestal verklaard door erfelijkheid, leeftijd of een tijdelijke aanleiding. In combinatie met andere klachten is het verstandig om de haaruitval samen met die klachten bij een arts te noemen, in plaats van het als een afzonderlijk raadsel te behandelen.

Schildklieraandoeningen

De schildklier bepaalt het tempo van veel processen in het lichaam, waaronder de haargroei. Als de schildklier te langzaam werkt, kan de haargroeicyclus ook vertragen. Droog en dunner wordend haar wordt erkend als symptoom van een traag werkende schildklier (hypothyreoïdie), naast een droge huid en minder zweten (bron: MedlinePlus, Hypothyreoïdie).

Dermatologische bronnen beschrijven dit als merkbaar dunner wordend haar over het hele hoofd, of als plukken haar die tijdens het borstelen uitvallen, en niet als een patroon dat beperkt blijft tot één gebied (bron: American Academy of Dermatology, Oorzaken van haaruitval). Omdat hypothyreoïdie zich geleidelijk ontwikkelt, kan de verandering van het haar langzaam genoeg verlopen om die makkelijk aan iets anders toe te schrijven. Dat kan gebeuren totdat de haarverandering samen met andere klachten wordt onderzocht, zoals vermoeidheid en het vaker koud hebben dan gewoonlijk.

Auto-immuunziekten: alopecia areata en lupus

Twee van de bekendere auto-immuunoOrzaken werken op heel verschillende manieren. Het is belangrijk om ze van elkaar te onderscheiden, omdat dat bepaalt wat er daarna gebeurt.

Alopecia areata

Alopecia areata ontstaat wanneer het immuunsysteem per ongeluk de haarzakjes zelf aanvalt. Dit leidt doorgaans tot een of meer plekken zonder haar ter grootte van een munt, met een duidelijk afgebakende rand, in plaats van geleidelijk dunner wordend haar verspreid over de hoofdhuid (bron: NIH NIAMS, Alopecia areata). Onderzoekers denken dat zowel genetische als omgevingsfactoren een rol spelen. Mensen die al een andere auto-immuunziekte hebben, zoals een schildklieraandoening, vitiligo of psoriasis, hebben een grotere kans om alopecia areata te krijgen. Dat wijst op een gedeeld immuunmechanisme en niet op toeval.

Lupus

Lupus kan op twee verschillende manieren haaruitval veroorzaken. Actieve lupus kan huiduitslag of wondjes op de hoofdhuid veroorzaken. De huid op die plekken kan littekens vormen, waardoor de haargroei op die specifieke plek blijvend beperkt kan zijn. Daarnaast kunnen sommige medicijnen tegen lupus, waaronder steroïden en immunosuppressiva, zelf als bijwerking dunner wordend haar veroorzaken. De verwachting is dat dit haar weer aangroeit zodra het medicijn wordt gestopt of veranderd (bron: Lupus Foundation of America, Haaruitval en lupus). Je kunt geen van deze oorzaken afleiden uit alleen haaruitval. Ze zijn van belang omdat ze veranderen wat de haaruitval betekent wanneer lupus al is vastgesteld of om andere redenen wordt vermoed.

Bloedarmoede door ijzertekort en andere tekorten aan voedingsstoffen

Haaruitval en broze nagels worden genoemd als symptomen van bloedarmoede door ijzertekort. Meestal gaan ze samen met vermoeidheid, duizeligheid, een bleke huid en kortademigheid, naarmate het tekort ernstiger wordt (bron: MedlinePlus, Bloedarmoede door ijzertekort). Dermatologische bronnen wijzen op hetzelfde patroon bij andere tekorten: een tekort aan biotine, ijzer, eiwitten of zink kan elk merkbare haaruitval veroorzaken. Die haaruitval verdwijnt weer zodra het tekort door diagnose en behandeling is verholpen.

De nuttige volgende stap is hier een bloedtest, geen gok. Zelf alvast supplementen nemen en afwachten wat er gebeurt, vertelt je heel weinig, omdat daarmee niet wordt bevestigd of er überhaupt sprake was van een tekort, hoe groot dat tekort was of dat er tegelijkertijd iets anders speelt.

Telogeen effluvium: het gedeelde mechanisme achter haaruitval door ziekte

Verschillende van de bovenstaande oorzaken, en nog heel wat andere, leiden via dezelfde weg tot haaruitval: de haarzakjes op de hoofdhuid komen tijdelijk in de uitvalfase terecht. Dit heet telogeen effluvium. De lijst met mogelijke aanleidingen is lang en omvat hoge koorts of een ernstige ziekte, een grote operatie, aanzienlijke lichamelijke of emotionele stress, snel gewichtsverlies, een bevalling, het starten of stoppen met bepaalde medicijnen, schildklieraandoeningen en ijzertekort (bron: British Association of Dermatologists, Telogeen effluvium).

Wat dit mechanisme in de praktijk verwarrend maakt, is de vertraging: de haaruitval begint kenmerkend ongeveer drie maanden na de aanleiding, niet direct. Het verband tussen de gebeurtenis en de haaruitval is daardoor vaak niet duidelijk totdat je terugkijkt naar de timing. Als een bevalling waarschijnlijk de aanleiding was, beschrijft de tijdlijn van haaruitval na de bevalling uitgebreid wat normaal is en wanneer de haaruitval ongeveer zou moeten stoppen.

Telogeen effluvium verdwijnt doorgaans vanzelf binnen drie tot zes maanden, wanneer de groeicyclus zich herstelt. Het kan wel wat langer duren voordat het haar er weer even vol uitziet als normaal. Als de haaruitval veel langer aanhoudt dan die periode en niet geleidelijk afneemt, is het redelijk om niet langer aan te nemen dat die vanzelf overgaat. Een nadere blik op telogeen effluvium en het verschil met patroonhaaruitval gaat dieper in op het mechanisme en het herstelverloop.

Wanneer is het verstandig om naar een arts te gaan?

Bepaalde kenmerken zijn een goede reden om je te laten onderzoeken in plaats van af te wachten: een duidelijk afgebakende plek in plaats van diffuse uitdunning, tekenen van littekenvorming of wondjes op de hoofdhuid, plotselinge en ernstige haaruitval, of haaruitval die samengaat met andere nieuwe klachten. Algemene gezondheidsadviezen wijzen voor iedereen die niet weet waar te beginnen dezelfde kant op: ga met haaruitval naar een arts, ook voordat je een commerciële haarkliniek bezoekt, zodat de oorzaak wordt vastgesteld voordat er iets wordt behandeld (bron: NHS, Haaruitval).

Een arts kan de hoofdhuid rechtstreeks onderzoeken en bloedtesten aanvragen om een mogelijke oorzaak in de schildklier of een tekort aan voedingsstoffen nader vast te stellen. Een lijst met mogelijke aandoeningen kan dat niet voor je doen. Het bloedonderzoek dat een arts kan aanvragen bij haaruitval beschrijft wat die testen doorgaans controleren. Als het patroon er vlekkerig of littekenvormend uitziet, of bij onderzoek om een andere reden onduidelijk blijft, gaat een gids over wanneer en hoe je met haaruitval naar een dermatoloog gaat dieper in op de volgende stap.

Een overzicht van categorieën als dit helpt je bepalen of het de moeite waard is om een medische oorzaak te laten controleren; het is geen vervanging voor zo’n controle door zelf een diagnose te gokken. Beginnen bij de oorzaak van haaruitval in plaats van bij het product is in het algemeen een nuttigere volgorde, en dat geldt hier ook: zodra een arts een medische oorzaak heeft uitgesloten of bevestigd, kun je veel beter bepalen wat, als er al iets nodig is, een aanvulling op je routine waard is. In de tussentijd is een milde, parfumvrije wasbeurt met bijvoorbeeld de Shampoo tegen Haaruitval een redelijke manier om de hoofdhuid comfortabel te houden, zonder te doen alsof de shampoo een van de hier besproken aandoeningen behandelt. Een shampoo spoel je binnen enkele minuten uit en was vanaf het begin niet bedoeld als middel tegen een oorzaak in de schildklier, het immuunsysteem of de voeding.